De Britse koningin viert op maandag 6 februari haar diamanten jubileum. Ze zit dan 60 jaar op de Britse troon. Ze was 25 toen ze na de dood van haar vader George VI staatshoofd werd, en sindsdien is de Britse monarchie nooit meer een punt van discussie geweest. Hoe komt het dat de monarchie zo’n centrale plaats inneemt in de psyche van de Britten?

Fanatieke royalisten

Edward Staunton is de eigenaar van Staunton Hall, in het graafschap Nottinghamshire. Aan een vlaggenmast wappert het wapen van de Stauntons: drie zwarte chevrons op een wit veld. Het landgoed is al meer dan 900 jaar in de familie, en de opvolging is verzekerd: over enkele maanden betrekt zijn zoon met zijn gezin het landhuis. Edward en zijn vrouw verhuizen dan naar de voor bewoning klaargemaakte stallingen.

De Stauntons zijn fanatieke royalisten. Tijdens de burgeroorlog van het midden van de 17de eeuw vocht William Staunton aan de zijde van de koning, tegen de Republikeinse troepen van Oliver Cromwell. Op de verjaardag van de executie van Charles I (1600-1649) behangt mevrouw Staunton heel het huis met zwarte doeken, vertelt ze me. Edward zelf is die dag in rouw. Meer dan 400 jaar na de onthoofding van Charles I, op een ijskoude winterdag in januari 1649, vóór het paleis van Westminster.

Tot de verbeelding

Al zijn de Stauntons enigszins excentriek, de verering die ze voelen voor de koninklijke familie is in het Verenigd Koninkrijk niet uitzonderlijk. De tijd dat de burgers ervan overtuigd waren dat de macht van hun vorst rechtstreeks van God afkomstig was, is lang voorbij. Sommigen vinden dat ze de monarchie maar beter bij het huisvuil kunnen zetten en dat het land beter zou boeren als republiek. De rol van het koningshuis is in de loop van de geschiedenis grondig veranderd. De politieke macht van het staatshoofd is vrijwel nihil, maar toch blijven de Windsors de verbeelding van de Britten beheersen. Bij koninklijke huwelijken en begrafenissen zakken de Britten met vele honderdduizenden naar Londen af.

De republikeinse verenigingen bevinden zich in de marge van de samenleving. Hun aanhangers zijn meestal heel rationele, intelligente lui die hun positie vlijmscherp kunnen beargumenteren. Maar ze zijn vaak ook wat drammerig, wereldvreemd, en ook wel behoorlijk saai. Numeriek en maatschappelijk stellen ze niets voor. De dierenactivisten zijn veel, veel talrijker.

De Queen is er altijd geweest

De huidige koningin Elizabeth II neemt in de nationale mythologie een centrale plaats in. Voor buitenlanders is ze vaak niet meer dan een toeristische attractie, een stuk folklore. Wie Buckingham Palace niet heeft gezien, is niet in Londen geweest. Sinds 1952 zit ze al op de troon, en voor een overgrote meerderheid van de Britten is de Queen er altijd geweest. Ze hebben nooit een ander staatshoofd gekend dan haar. Sommigen voelen zelfs een affectie voor haar die buitenlanders alleen maar op zijn zachtst gezegd merkwaardig kunnen vinden.

Enkele dagen vóór het huwelijk van prins William en Kate Middleton vorig jaar vertelt Graham Smith van de organisatie Republic me dat hij het geheim van de populariteit van de Queen kent: haar geheime wapen is de BBC, die een niet aflatende stroom koningsgezinde propaganda op de Britten loslaat: “Op de BBC is er geen sprake van vrije meningsuiting wanneer het gaat over godsdienst of het koningshuis.”

Is het zo simpel? In 1848, toen er een golf van revoluties over Europa trok en er van de BBC lang nog geen sprake was, veroorzaakten die in Londen maar enkele rimpels op het oppervlak van het republikeinse bewustzijn. In Hongarije, Frankrijk Oostenrijk en Beieren wankelden de monarchieën, in Londen sneuvelden de ruiten van een gentlemen’s club. Niet meer dan dat.

Labour is een vriend

Met de opkomst van de Labourpartij begonnen de royals zich toch wel zorgen te maken. Ze vreesden dat de partij, die haar macht bouwde op egalitaire principes, zou ijveren voor het afschaffen van de monarchie. Het draaide anders uit. Vuriger medestanders dan de eerste Labourpremier Ramsay MacDonald, en later Clement Attlee, Tony Blair en Gordon Brown konden de royals zich niet wensen. De relaties zijn wederzijds warm en hartelijk. Het is een publiek geheim dat kroonprins Charles meer sympathie koestert voor de sociaal-democraten van Labour dan voor de Conservatieven.

Een riskant beroep

Continuïteit speelt ongetwijfeld een belangrijke rol in het koningsgezinde sentiment. Elizabeth II stamt rechtstreeks af van koning James I (1566-1625), en wanneer je ’t niet al te nauw neemt met familiebanden en buitenechtelijke affaires kun je zelfs een lijn vinden naar Willem de Veroveraar, die in 1066 de Engelse kroon op zijn Normandische hoofd zette. Sindsdien zijn er meer dan 40 koningen en koninginnen de revue gepasseerd. Het is een geschiedenis vol rivaliteit, verraad, complotten, openlijke oorlog en broeder- en kindermoord.

Koning van Engeland was een riskant beroep, en de lijst van vorsten die op een gewelddadige en gruwelijke wijze aan hun eind zijn gekomen, is indrukwekkend. Maar de dynastieke geschiedenis is nagenoeg ononderbroken, de jaren onder het bewind van Lord Protector Oliver Cromwell niet te na gesproken. En zelfs die mat zichzelf na verloop van tijd koninklijke allures aan.

De symboliek van de monarch

Toch lijkt continuïteit ruim onvoldoende om de Britse aanhankelijkheid aan een hoogbejaarde vrouw met een dysfunctionele familie te verklaren. Het geheim van haar populariteit schuilt in de eerste plaats in de unieke structuur van de streng hiërarchische Britse samenleving. In het militaire apparaat, de Anglicaanse Kerk, het onderwijs, het gerecht, zelfs het gevangeniswezen en tot in de namen van pubs toe (The King’s Arms, The Queen’s Head, The Queen Victoria, The Crown, The Prince of Wales, The King’s Oak enz.) is de symboliek van de monarch nadrukkelijk aanwezig. De Britse natie is een unie van koninkrijken (in de 18de eeuw heette het land zelfs voor korte tijd de Verenigde Koninkrijken –van Engeland en Schotland), en geen enkele historicus kan doordringen tot de ziel van het Verenigd Koninkrijk zonder de symboliek en de rol van de monarchie te begrijpen. De dynastie staat niet boven de samenleving, maar heeft heel het weefsel van de Britse samenleving doordrongen.

In die zin is Elizabeth II veeleer een religieus dan een politiek wezen. Republikeinen doen dat af als sentimentele onzin, en ze hebben gelijk. Ratio en logica spelen geen enkele rol in de verering van de Queen. “Onze samenleving zonder de koningin is zoals de wereld zonder de Mount Everest,” verzucht een van Elizabeths Schotse huisgeestelijken. Het is ondenkbaar dus. Het instituut van een onverkozen staatshoofd is volslagen ondemocratisch en irrationeel, en het appelleert aan primitieve instincten die teruggaan op het sentiment van de geschiedenis (niet het wetenschappelijke vak geschiedenis, maar veeleer een vaag gevoel van continuïteit), op emotie, verbeelding, mythologie en stabiliteit. Ook psychoanalisten zouden een vette kluif kunnen hebben aan de studie van de rol van de monarchie in de samenleving. Graham Smith en zijn Republic zouden de Windsors maar al te graag aan de dijk zetten, maar hij zou de Stauntons en vele van diens gelijkgestemden op zijn weg vinden. En miljoenen andere Britten die de schouders zouden ophalen en de retorische vraag stellen: “Why should we bother?”

Ivan Ollevier

(De auteur is buitenlandverslaggever bij onze nieuwsdienst.)

@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees dus de regels - mod