Barack Obama heeft vannacht zijn derde State of the Union uitgesproken. De staat van de Unie is verre van goed. Maar een erg strijdvaardige Obama heeft van zijn toespraak tot Amerika een lanceerplatform gemaakt voor een tweede ambtstermijn: hoopvol, en dromend van een eerlijker Amerika.

De speech van de president had één bedoeling: aan de Amerikanen duidelijk maken waarom hij, Obama, president moet blijven, en niet één van de Republikeinen (Romney of Gingrich). Door zijn tegenstanders wordt Obama afgeschilderd als een wankele president die zijn baan niet aankan, die van Amerika een woestenij heeft gemaakt. “Change? I want my money back!”, zeggen de Republikeinen in koor.

Ritueel

De State of the Union is een jaarlijks terugkerend ritueel, een live toespraak voor alle Congresleden, live op tv (gemiddeld 45 miljoen kijkers), een ritueel van redenaarskunst. Alle gezagsdragers van Washington zijn er, alle kabinetsleden, behalve één: voor de veiligheid is er altijd één minister niet bij (mocht er een bom ontploffen waarbij alle gezagsdragers omkomen, dan moet het land nog geleid kunnen worden). Er is een mooie term voor: the designated survivor: de aangewezen overlevende.

Obama heeft de State of the Union gebruikt om te zeggen wat hij in drie jaar allemaal heeft gedaan voor Amerika, en welk werk hij nog wil verzetten. De president sprak over het gevaarlijke kantelpunt voor de Amerikaanse middenklasse. Hij stelt Amerika voor de keuze: een land met minder kansen, en meer ongelijkheid (onder Republikeins bestuur), of een Amerika dat billijker wordt, met meer rechtvaardig gespreide rijkdom en meer gelijke kansen. Met een heel actieplan (dat er ook al was in 2008): bedrijven aanmoedigen om in Amerika producten te maken (en niet te versassen naar het buitenland), betere scholing van arbeiders in de VS, een belastingsysteem dat de middenklasse spaart en de rijke Amerikanen meer lasten doet dragen, meer investeren in nieuwe infrastructuur (nu lijkt Amerika een land in verval), en meer geld voor nieuwe bronnen van energie (exit de verslaving aan buitenlandse olie).

Meer sociale rechtvaardigheid

De speech deed heel hard denken aan de speech die Obama ten gehore gaf in Osawatomie in Kansas (in december 2011), waar hij verwees naar Theodore Roosevelt – nota bene een Republikeins president, tussen 1901 en 1909 – die in zijn tijd ook ijverde voor meer sociale rechtvaardigheid in Amerika. Anno 2012 zijn er in feite twee economieën in de VS. Je hebt de economie van de rijken, en die boomt. De salarissen zijn hoog (gemiddeld 7 miljoen dollar per jaar), de winsten zijn hoog, de bonussen bestaan nog altijd. Topmerken bloeien, de luxe-restaurants zitten bomvol. Voor die rijke Amerikanen is er geen recessie. Integendeel: een fles Château Lafite-Rothschild gaat voor 4000 dollar vlot over de toonbank. Ze hebben hun eigen country clubs, hun eigen privéscholen, hun eigen transportmiddelen zoals privéjets en auto’s met chauffeur. Waarom zou het hen iets kunnen schelen dat het openbaar vervoer lamentabel is?

Voor alle anderen, de 99 procent niet-rijke Amerikanen, is de crisis diep en meedogenloos. Hefboomfondsmanagers verdienen soms tot één miljard dollar per jaar. Ze betalen amper 15% belastingen door een achterpoortje in de wet, dat zegt dat hun inkomen rente is op kapitaal, en geen loon. Zo komt het dat superbelegger Warren Buffett terecht aanklaagt dat zijn receptioniste meer belastingen betaalt dan hij, 30 procent tegenover 15 procent voor Buffet. Ze was er, de secretaresse van Buffet, op de State of the Union. Debbie Bosanek, symbool van de hang naar meer rechtvaardigheid door de Buffett Rule. Geen klassenoorlog, maar gezond verstand, volgens Obama.

Occupy Wall Street

De grote, brede middenklasse realiseert zich dat ze achteruit boert en dat haar kinderen het wellicht nog slechter zullen doen dan zijzelf. Het is een gevoel dat Amerika nooit eerder gekend heeft. En het gevoel barst uit zoals een etterbuil. Plots, onverwacht ontstond afgelopen jaar de Occupy Wall Street-beweging. Het begon met een slogan: “Democracy, not corporatocracy.” En met wat advies voor een bezetting van het Zucottipark in Manhattan: “Bring tent.” Eerst lacht de pers met de beweging: zelfs de New York Times stuurt aanvankelijk alleen een verslaggever entertainmentnieuws. Maar dan groeit de beweging uit tot wereldwijd protest van indignados. Hier en daar zie je Guy Fawkes-maskers uit de film V for Vendetta (2006)

De betogers protesteren tegen de 1 procent superrijken die volgens hen zowat alle welvaart inpikken en nemen het op voor de 99 procent andere Amerikanen waarvan de problemen worden genegeerd. Over die 99 percent sprak Obama afgelopen nacht in zijn toespraak tot het volk.

Obama heeft zijn toespraak ook gebruikt om uit te leggen welke bergen hij al heeft verzet in de afgelopen drie jaar in het Witte Huis (ziekteverzekeringswet, van recessie naar economische groei, van 600.000 nieuwe werklozen per maand naar 200.000 nieuwe banen per maand, redding van de banken, redding van Chrysler en GM – met succes - , en een economisch herstelplan van 787 miljard). Om te beschrijven hoe hij aan alle kanten is tegengewerkt in het Congres en door lobbyisten van het bedrijfsleven. Hoe hij pech heeft gehad met de wereldwijde economische recessie en dat het zonder hem nog veel erger had kunnen zijn. Dat hij de soldaten heeft teruggebracht uit Irak. Dat hij Afghanistan aan het afronden is. Dat hij en hij alleen Osama bin Laden heeft gepakt en gedood. Dat laatste kon overigens op een flink applaus rekenen afgelopen nacht.

Aanzienlijk to-do-lijstje

Obama heeft de tijd tegen. De afgelopen drie jaar zijn de zwaarste crisisjaren geweest van de afgelopen 50 jaar. Amerika is bang en onzeker: vandaar de bitterheid en de haat. Vandaar de geboorte van de Tea party en Occupy Wall Street. Woeligheid, irrationaliteit en angst regeren Amerika. Drie kwart van de Amerikanen zegt in peilingen dat het met Amerika de foute richting uitgaat.

Obama heeft beloftes gemaakt in zijn State of the Union: beloftes aan de miljoenen mensen die nog altijd vrezen dat ze hun hypotheek niet zullen kunnen afbetalen, de belofte van hogere lonen voor hooggeschoolde fabrieksbanen, rechtvaardiger belastingen, lagere energiekosten (nooit eerder kostte een liter benzine zo veel aan de Amerikaanse pomp), beter onderwijs op openbare scholen, betaalbare studieleningen, een veiliger Amerika, een politieke klasse die luistert naar de mensen. Ja, het to-do-lijstje van de president was afgelopen nacht aanzienlijk, en wellicht te ambitieus voor een verkiezingsjaar. De meeste waarnemers verwachten dat er dit jaar door de bittere rivaliteit tussen beide partijen gewoon niets meer door het Congres zal raken. Overigens is Washington nu al drie jaar lang verwikkeld in bittere rivaliteit waardoor er maar moeizaam beleid kan worden gevoerd.

President Obama heeft vannacht Amerika proberen gerust te stellen met de belofte op stabiliteit en vooruitgang. Zijn vorige belofte, die van verandering, hebben de Amerikanen zien verzanden in een haatklimaat en het ontwrichten of dwarsbomen van alle change. Maar Obama blijft hameren op wat hij al jaren zegt: dat Amerika op een kantelmoment aanbeland is: een maak-of-kraak-moment voor de middenklasse die aan het verarmen is. Obama schuift de schuld daarvoor naar zijn tegenstanders die volgens hem te veel geloven in de ieder-voor-zich-economie. Als Amerikanen niet langer de producten kunnen kopen die Amerikaanse bedrijven maken, dan is er iets fundamenteels mis met het land. Het haalt de hele economie onderuit. De gapende kloof tussen arm en rijk in de VS pleegt regelrecht bedrog op de Amerikaanse Droom: het is niet langer waar dat je rijk kan worden als je maar hard genoeg werkt en blijft proberen. Verwijzend naar Ted Roosevelt zegt Obama: “We shall go up or down together.” Op 6 november weten we of de boodschap aangekomen is.

Björn Soenens is Amerikawatcher en chef van het tv-journaal bij VRT Nieuws

@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussiefourms; lees dus de regels - mod