Meer dan twaalf jaar geleden is het alweer dat paars in België aan de macht kwam. Het was een ‘landslide’ van jewelste en ook helemaal nieuw, want het was decennia geleden dat er in België een regering aan de macht was zonder de christendemocraten. In de euforie van de tijd moest veel, zo niet alles op de schop. In één moeite door werd beslist om ’s lands bestuur op een revolutionaire manier te hervormen. Op federaal niveau werd het Copernicus-plan boven de doopvont gehouden, op Vlaams niveau werden dat drie B’s, BBB ofte Beter Bestuurlijk Beleid.

Paars was in onze contreien niet helemaal nieuw. In Nederland was het experiment al een jaar of zeven eerder van start gegaan, onder de politieke tenoren Kok (PvdA) en Bolkestein (VVD). Voor de revolutionaire verandering van onze bestuurlijke cultuur werd ook naar onze noorderburen gekeken. In België kennen wij sinds mensenheugenis het verschijnsel van de politieke kabinetten. Ministers mogen voor de uitoefening van hun functie een schare trouwe medewerkers aanduiden die hen helpt bij de voorbereiding en de uitvoering van de opdrachten die hun zijn toevertrouwd. Zo zal een minister van onderwijs, om maar een willekeurig voorbeeld te nemen, mensen in dienst nemen die zijn politieke zienswijzen delen en ook nog eens beslagen zijn in onderwijszaken. Die ‘cabinetards’ – een foeilelijk woord om de ministeriële medewerkers aan te duiden – hebben natuurlijk ook de taak de minister politiek zo goed mogelijk bij te staan, ervoor te zorgen dat hij gunstig overkomt bij de publieke opinie en hem zo in een gunstige positie te brengen voor de volgende verkiezingen.

Weg met de kabinetten?

Zowel de Copernicus-hervorming als het Beter Bestuurlijk beleid wilden hier aanvankelijk verandering in brengen. Want ministers hebben niet alleen persoonlijke medewerkers ter beschikking, ze kunnen, we zouden het bijna vergeten, ook een beroep doen op de ambtenaren van hun ministerie. Deze ambtenaren zijn de ‘permanente’ krachten en hebben de taak het beleid voor te bereiden en vervolgens, als de minister die beleidsplannen heeft goedgekeurd, ze ook uit te voeren. Hoezo, hoor ik u denken, doen die ambtenaren dan hetzelfde als de ‘cabinetards’ of hoe zit dat? Welnu, dat was net de vraag die paars zich destijds ook stelde.

Over naar Nederland

Bij de twee bestuurlijke hervormingen van een decennium geleden werd aandachtig naar het Nederlandse model gekeken. Vooral Vlaanderen wilde zich qua efficiëntie en daadkracht spiegelen aan het Nederlandse bestuurlijke model. Op dat moment was Nederland nog een klein beetje gidsland. En wat men daar leerde was dat in Nederland het systeem van politieke kabinetten een volslagen onbekend verschijnsel is. Ministers besturen met hun administratie. Als een nieuwe minister in Nederland aantreedt begeeft hij zich naar zijn ministerie waar hij vervolgens kennismaakt met de secretaris-generaal, de hoogste ambtenaar van zijn ministerie. Die zal hem vervolgens de weg tonen in zijn ministerie. De minister gaat vervolgens met zijn administratie aan de slag om het uitgestippelde regeringsbeleid uit te voeren. Persoonlijke medewerkers zijn in geen velden of wegen te bespeuren.

Eventjes dacht men dit Nederlandse model ook naar Vlaanderen of Nederland te exporteren, maar lang heeft die illusie niet geduurd.

Ambtenarenstaat

Wil dat dan meteen zeggen dat Nederlandse ambtenaren politiek volkomen kleurloos zijn? Natuurlijk niet. Vele topambtenaren hebben wel degelijk een politieke kleur. Als er een minister van een andere kleur ten tonele verschijnt zijn er twee mogelijkheden: of de topambtenaar in kwestie voert loyaal het beleid van de minister uit, ondanks het verschil in politieke opvatting (het primaat van de politiek blijft natuurlijk bestaan) of de ambtenaar pakt zijn biezen. No big deal. Carrières, of het nu politieke, ambtelijke of zakelijke carrières zijn, duren in Nederland door de band minder lang dan in België. Er wordt vaker omgeschakeld.

Beter bestuur?

Wil dit nu zeggen dat er in Nederland beter wordt bestuurd dan hij ons? Daarover kan je een stevig colloquium opzetten. De lijnen zijn in ieder geval duidelijker getrokken. Er is minder onduidelijk dan bij ons, met de twee bestuurslagen. Een minister in Nederland moet ook steviger in zijn schoenen staan want hij kan zich niet omringen met een trouwe schare politiek gelijkgezinde volgelingen. Anderzijds hoor je soms zeggen dat dit tot een ‘Yes Minister’-cultuur leidt. Een minister die minder sterk is kan door zijn topambtenaren, die hun ministerie en hun beleidsterrein natuurlijk door en door kennen, van het kastje naar de muur worden gespeeld. Het leidt misschien ook tot stroever beleid.

Het ‘poldermodel’ met zijn eindeloze advies- en inspraakorganen, is niet voor niets een Nederlandse uitvinding.

Inmiddels in Vlaanderen

De macht van de kabinetten in België en Vlaanderen zou kunnen leiden tot een snellere bijsturing van het beleid in de politiek gewenste richting. De tanker is minder log dan in Nederland. Anderzijds is de ambtenarij ondergeschikt aan de politieke kabinetten. Los van de extra kosten die dit meebrengt aan personeel is het ook nog de vraag in welke mate de ‘cabinetards’ bekwamer zijn dan de trouwe ambtenaren die vaak al jaren op post zijn. Als het op het oordeelkundig gebruik van de elektronische media aankomt kan je sommige kabinetten alvast niet van veel oordeelkundigheid verdenken… zullen we hier even een zetten?

Het Beter Bestuurlijk Beleid heeft uiteindelijk niet geleid tot een afschaffing laat staan een vermindering van de kabinetten. Dat was duidelijk een brug te ver. Het is voldoende om op de website van de Vlaamse of federale regering de samenstelling en omvang van de kabinetten even te bekijken.. Hoezeer sommige het Nederlandse model ook hoog in het vaandel voerden, qua bestuurscultuur blijft Vlaanderen veel nauwer aanschurken bij de Belgische traditie.

En tenslotte, voor ik het vergeet, op kabinetten kan je natuurlijk ook de nodige kennis en kundigheid vergaren om later met succes deel te nemen aan bekwaamheidsexamens en assessments voor de administratieve topfuncties. Smiley…!

Guy Janssens

@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussiefourms; lees dus de regels - mod