Groot nieuws was het niet, maar toch nieuws: een aardbeving met een magnitude van bijna 7, in het zuiden van Siberië. Het was een Amerikaans geologisch instituut dat het bericht eerst bracht, en daarna werd het verspreid door het persagentschap Reuters. Pas een dik uur later kwam er in de Russische media een melding van het gebeuren. Van het bevoegde Russische ministerie voor Noodsituaties bleef een reactie aanvankelijk uit. Veel later toch een officiële mededeling: er had een beving plaatsgevonden, en wel met een kracht van ruim 9. Zware schade of slachtoffers waren er niet, wellicht omdat het epicentrum ergens in een dunbevolkt gebied lag.
Merkwaardig toch dat zo’n bericht uit het buitenland moet komen, en pas een hele tijd later wordt bevestigd door de eigen Russische diensten. Misschien kwam dat gewoon omdat het al een beetje laat was in de getroffen regio, of omdat de bevoegde personen met de voorbereiding van Nieuwjaar bezig waren. Maar toch ruikt het weer naar gebrek aan transparantie. Tsjernobyl was uiteraard van een totaal andere grootteorde, maar ook daar duurde het lang voordat Moskou het eigen publiek waarschuwde, een eeuwigheid na de eerste westerse alarmsignalen.
Gebrek aan transparantie
En laat nu net het gebrek aan transparantie vandaag de reden zijn dat tienduizenden Russen de voorbije weken de straat opkwamen. Uiteraard ging het niet over natuurrampen, maar over de politiek. Het was van in de jaren negentig geleden dat er nog een dergelijk massaal protest had plaatsgevonden. Iedereen was verrast over de omvang van de demonstraties. De Russen leken het voorbije decennium ingedommeld, ze wentelden zich in de steeds verder oprukkende welvaart onder president – en later premier – Poetin. Tijdens onze reizen door Rusland voor de Canvas-serie ‘Back in the USSR’ hadden Jan Balliauw en ik het zo vaak gehoord uit de mond van mensen van diverse rang en stand: “We leven steeds beter, onze economie gaat er gestaag op vooruit. Democratie doet ons denken aan de chaos van de jaren negentig. De harde hand van Poetin garandeert orde en stabiliteit.”
Geknoei met stemmen
En dus moet er toch iets geklikt zijn, een kleine maand geleden. Dat kwam grotendeels door de arrogantie waarmee de partij van Poetin en Medvedev, Verenigd Rusland, deed alsof ze opnieuw gewonnen had. En dat ondanks een aanzienlijk stemmenverlies in vergelijking met de vorige parlementsverkiezingen, een daling van 64% tot minder dan 50%. “Normaal voor een regeringspartij,” zei de premier. “Een bewijs dat we in een democratie leven”, aldus de president. In het parlement behield Verenigd Rusland zijn meerderheid, dus wat was het probleem?
Maar intussen werden van overal bewijzen aangeleverd dat er geknoeid was met de stemmen. Iemand had zelfs een smartphonefilmpje op het internet gezet waaruit bleek dat een stembus al vol biljetten zat, toen het bureau in kwestie pas openging. Ook internationale waarnemers spraken van een resem onregelmatigheden. Bovendien – erger nog dan de fraude op verkiezingsdag zelf – was er helemaal geen vrije verkiezingscampagne geweest. Dat kan ook niet als het gros van de media onder controle staat van de machthebbers. En dan kwam er dus die klik.
Groeiend verzet
Ze gingen de dag na de verkiezingen met enkele duizenden de straat op, en velen van hen werden zoals gewoonlijk hard aangepakt door de politie. De dag erop stonden ze er alweer, en zowel de klassieke oppositieleiders als de bloggers en whistleblowers werden gearresteerd. Het daarop volgende weekend waren ze al met tienduizenden. En twee weken later met nog veel meer. Het traditionele groepje oppositiebetogers was aangegroeid tot een niet meer te negeren massa. Vooral het soort mensen dat op straat kwam moet het Kremlin verontrusten: jongeren, die misschien wel voor het eerst in hun leven gingen betogen, en vertegenwoordigers van de fameuze ‘nieuwe middenklasse’, die tot dan toe alleen maar geïnteresseerd waren in geld verdienen.
Spreken van een Russische lente is wellicht nog te vroeg. De verschillen met wat zich eerder dit jaar in de Arabische wereld heeft voorgedaan zijn groot. Om alleen al maar de economische situatie te noemen. Voorlopig blijft het in Rusland nog altijd beter worden, ondanks de financiële crisis die de hele wereld in haar greep heeft. Maar de onvrede over het gebrek aan vrijheden begint zich toch meer en meer te nestelen in de hoofden van de Russen. Bij jongeren hadden we dat tijdens het maken van onze reportagereeks eerder dit jaar ook al gemerkt. Off the record vertelden sommigen ons dat ze de kliek in Moskou beu waren. Maar de enige consequentie voor hen was een groeiend verlangen om het land te verlaten en elders geluk te gaan zoeken. Wat we nu zien is anders. Het latente ongenoegen zet zich meer en meer om in openlijk protest. En dat is zorgwekkend voor het Kremlin.
Een flinke knauw
Vorige week beloofde president Medvedev al politieke en electorale hervormingen, en deze week zei Poetin dat de presidentsverkiezingen van binnenkort in alle transparantie zullen verlopen. Fraaie voornemens, al is het niet de eerste keer dat er veranderingen worden aangekondigd, waarna er vervolgens volstrekt niets gebeurt. Maar nu moeten de Russische machthebbers toch oppassen. Want terwijl de verkiezing van Poetin tot president in maart van volgend jaar tot voor kort gewoonweg vaststond, is het nu niet meer helemaal uitgesloten dat er toch een kink in de kabel komt. Toegegeven, veel alternatieven voor Poetin zijn er niet, want de Russische oppositie blijft nog altijd flink verdeeld en ze heeft geen sterke leiders. En toegegeven, het protest situeert zich vooral in de grote steden, terwijl de aanhang van Poetin in de provincie ongetwijfeld nog aanzienlijk blijft. Maar de onaantastbaar gewaande populariteit van de man die Rusland nu al twaalf jaar bestuurt – eerst als president en dan als premier – heeft een flinke knauw gekregen.
Enkele maanden geleden, toen Medvedev Poetin ‘voorstelde’ als kandidaat voor de presidentsverkiezingen, gingen velen ervan uit dat die laatste zonder problemen twee nieuwe ambtstermijnen zou uitdoen, en dus in het zadel kon blijven zitten tot 2024. Dat vooruitzicht is nu veel minder zeker geworden. De hoger wordende levensstandaard als zalf voor het ontbreken van politieke vrijheid glijdt niet meer zo goed. Kortom, we moeten Rusland de komende jaren goed in het oog houden. Twintig jaar na de val van het communisme, blijft de grootmacht meer dan ooit interessant en onvoorspelbaar.
Stefan Blommaert
(De auteur is buitenlandredacteur bij onze nieuwsdienst.)
@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees dus de regels - mod
29/12/2011 om 12:12
Wat hebben sommige journalisten toch een merkwaardige denkwijze over andere landen, inzonderheid over Rusland. Ik begrijp niet wat hen bezielt. Overal in de wereld worden tegenstrijdige berichten verspreid, afhankelijk van het kamp waarin de verslaggevers zich bevinden. Uiteraard steeds onder het mom van “mensenrechten”… alsof de mensen ook geen “plichten” hebben. De criteria die de media aanwenden zijn gewoon verbijsterend. Wie als eerste nieuws brengt zou de beste zijn. Wie een ramp iets later vermeldt wordt transparantie verweten. Smartphonefilmpjes op het internet moeten het ongelijk van de tegenstrever bewijzen. Wie stemmen verliest is een loser… zelfs al heeft hij gewonnen. Wie “off the record” zijn ongenoegen uit heeft sowieso gelijk, enz. Dit is gewoon mediaoorlog in het zog van machten die erop uit zijn anderen te onderwerpen, een van de grootste kwalen van de “homo bestialis”. Ondertussen worden eigen gebreken en nalatigheden geminimaliseerd of verzwegen. De voorbeelden zijn legio. Denk maar even aan de jongste kernramp in Japan die Thernobyl vér overstijgt. Of aan de gelegaliseerde diefstallen, oorlogen en het neokolonialisme van landen die zich vrijpostig bóven de Verenigde Naties stellen. Onze bemoeizucht met andere landen is inderdaad te betreuren en verziekt de hele samenleving. Hoe was het ook weer? Splinters zoeken bij een ander met de balk in eigen oog? Zouden wij niet beter de schoonheid en de grootheid van andere culturen toelichten in plaats van steeds weer elkaar onderuit te willen halen? Ik ben natuurlijk maar een heel klein burgertje maar meen oprecht dat wij nog veel te leren hebben. Ik weerhoud in elk geval de uitspraak van het mannetje in de straat: “Als een paard op het Rode Plein een scheet laat, denken Westerse journalisten dat er in Rusland weer een revolutie op gang is”…
(Overigens met het grootste respect voor mijn vriend Stefan Blommaert!)
29/12/2011 om 16:13
@Jo Haazen:
Japan is veel opener geweest over zijn nucleaire problemen, en er is geen radioactieve wolk opgestegen. Bovendien is het gebied rond de kernramp relatief snel geëvacueerd, waardoor het menselijk lijden geminimaliseerd werd, in tegenstelling tot Tsjernobyl. Naast Tsjernobyl staat nog de derdegrootste (Fukushima is tweede) kernramp ooit ook op hun conto: het Kyshtymdrama . Over nucleaire veiligheid heeft Rusland dus van iederéén lessen te krijgen.
29/12/2011 om 20:49
@Wannes:
Openheid over de kernramp van Fukushima? Als ik u goed begrijp is daar geen vuiltje aan de lucht. Vier BWR-reactoren zwaar beschadigd met een onoverzichtelijke uitstoot van radioactieve straling. De brandstofstaven liggen er nog steeds smeltend bij. Voor de struisvogel geen zorg. Wel voor onze kleinkinderen. Wandelen wij niet al te veel in het spoor van een subjectieve berichtgeving, waar ik het net over had? Over Fukushima wordt dan ook haast niet meer geschreven als gevolg van een strenge controle op “gevoelig nieuws” (preventie tegen gezichtsverlies). Evenmin als over Hiroshima en Nagasaki, de grootste kernrampen ooit waar (om uw woorden te gebruiken) het menselijk lijden (leven) inderdaad duidelijk geminimaliseerd werd… Ik meen dat iedereen lessen te trekken heeft, vooral zij die menen steeds de beste, de knapste en de sterkste te zijn. ” ‘t Is goed in ‘t eigen hert te kijken, nog even voor het slapen gaan…” (Alice Nahon). Wat een klik in Moskou allemaal teweeg brengt, niet?
Love you!
29/12/2011 om 22:29
@ Jo Haazen:
Rekent u Stefan Blommaert tot “sommige journalisten”? Zoja, mag ik vragen waarom? Als u ietwat bekend bent met het werk van SB weet u ook dat hij over een bijzonder goede kennis van Rusland (vroeger en nu) beschikt en er dus geen boodschap aan heeft zich bij een bepaald ‘kamp’ (om uw woorden te gebruiken) aan te sluiten. Het is niet zo dat hij van op z’n voetstukje zijn mening over de actualiteit naar voren brengt. Wij lezers worden volgens mij ook niet in een bepaald kamp geduwd, maar enkel ingelicht.
U heeft ergens we gelijk: de aard en toon van verslaggeving worden meer dan eens beïnvloed door het standpunt die verslaggevers verondersteld zijn in te nemen of denken te moeten innemen. Maar België is een democratisch land, censuur op zo’n schaal is hier zeker geen probleem en bovendien. Het feit dat er tegenstrijdige berichten circuleren heeft zo z’n redenen: ofwel manipuleert de verslaggever met opzet bepaalde gegevens ofwel heeft het simpelweg te maken met de beschikbaarheid van de informatie. Zoals hier (verkiezingen Rusland of vb. ook kernrampen) het geval is. U heeft ook gelijk wat het volgende betreft: de beving in Siberië is niet zo’n bijzonder goed voorbeeld om de gebrekkige transparantie aan te geven. Maar opnieuw: SB pretendeert niet het definitieve antwoord te kennen, hij biedt de lezer ook andere verklaringen aan.
Ik ben noch pro-, noch anti-Kremlin; over beide kampen valt wel wat te zeggen. Maar ik heb toch m’n twijfels over de juistheid van uw argumenten tegen de objectiviteit van dit document. Dit artikel is inderdaad geen ode aan het politieke en rechterlijke systeem van Rusland, maar dit heeft zoals u weet wel z’n redenen. Of denkt u dat hetgeen u te weten bent gekomen over de verkiezingsfraude ed subjectieve berichtgeving was? De afgelopen parlementsverkiezingen werden de mensenrechten niet volledig gerespecteerd, zo meldden ook verschillende waarnemers, en dat mag geweten zijn toch? Uiteraard hebben mensen ook plichten, maar ik zie niet in waarom u dit hier naar voren brengt… Ik vind het bovendien absoluut niet aangenaam dat Rusland weer eens in een negatief daglicht wordt gesteld, maar helaas haalt vooral het slechte nieuws de voorpagina’s, gelijk waar / waarover. Mensen houden nu eenmaal van sensatie en voelen zich zo beter dan anderen, dat is ook bewezen. Zolang de verslaggevers correcte informatie de wijde wereld insturen, kan hen niets verweten worden. Als dit betekent dat de mening van de kijker / lezer hierdoor in een bepaalde richting geduwd wordt, wat subjectiviteit betekent, so be it.
- wie noemt Poetin/Verenigd Rusland “loser”? Volgens mij wordt er bij iedere verslaggeving ook benadrukt dat Verenigd Rusland wél de winnaar was van de verkiezingen en z’n meerderheid behoudt in het parlement. Het verlies (van stemmen) toont, zoals SB ook heeft vermeld, gewoon aan dat de schijnbaar onaantastbare populariteit van de persoon Poetin niet meer zo aanwezig is onder het volk. Dit heet conclusies trekken, volgens mij wordt hier geen oordeel geveld.
- in Rusland neemt het volk nog steeds (hoewel minder dan vroeger, cf. protesten de laatste weken) een voorzichtige houding aan als het gaat om persoonlijke meningen naar buiten dragen. Dit is opnieuw geen verwijt, maar een vaststelling van mensen in het werkveld als SB. Het is dan ook logisch dat er een groot belang wordt gehecht aan zulke smartphonefilmpjes: het is een (inderdaad niet ‘het’!) bewijs dat er gesjoemeld wordt en dat moet niet weerhouden worden toch?
- voorbeelden legio? Dan rekent u zichzelf tot het “kamp” van Japan? (cf. “eigen gebreken en nalatigheden”) Die kernramp in Japan wordt op dit moment inderdaad zeker en vast geminimaliseerd, er komen zelfs nu al steeds meer onaangename feitjes boven water. (u vindt dit ook: baseert u zich dan ook op dezelfde “subjectieve” info als ik?) Maar of Fukushima Tsjernobyl zo ver overstijgt valt nog af te wachten.
Is er een teveel aan bemoeizucht, schijnbare superioriteit, informatie ten nadele van het “andere kamp”? Ja. Maar moet u dit onder dit artikel vermelden? Denk ik niet eerlijk gezegd. Als er hier al kritiek gegeven wordt, is het op de gebrekkige transparantie/ het geknoei met stemmen/ de persoonscultus rond Poetin, allemaal zaken waar België nu niet bepaald last van heeft. Het is geen kwestie van onderwerping (“België is beter dan Rusland en heeft daarom gelijk”), maar wel van gezond verstand en het optimaliseren van het politieke en menselijke klimaat. Je zal niet veel Russen horen zeggen dat ze het Russische systeem verkiezen boven het Belgische. (tenzij inderdaad ouderen ed die denken dat democratie enkel maar miserie met zich meebrengt, maar die zijn dan niet goed geïnformeerd) wij onderwerpen hen niet, zij zien enkel dat het ook anders kan en verkiezen een transparanter systeem. Wie wordt er immers graag voorgelogen? Er is naar mijn mening niets mis met kritische verslaggeving vanuit het / een ander kamp. Dit houdt de dialoog gaande en kan aansturen op eventuele verbeteringen. Ik denk wel -en daar gaat u waarschijnlijk mee akkoord- dat het geen kwaad kan als wij, ontvangers van nieuws , steeds zelf blijven nadenken over wat we voorgeschoteld krijgen en pas onze conclusies trekken/ eventueel oordelen wanneer we verschillende standpunten aangehoord hebben.
30/12/2011 om 15:36
Ik geef Jo Hazen 100% gelijk. Ik zie nu echter geen enkele gelijkheid tussen het een uur later vermelden van een aardbeving in een zo goed als onbewoond gebied en Tsjernobyl. Trouwens gebrek aan transparantie toen valt ook het westen te verwijten, hebben onze regeringsleiders van toen niet toegegeven dat ze verhoogde straling ook in België verzwegen hebben. Maar dat heeft ondertussen al iedereen vergeten. Ook Fukushima was zo transparant als iets. Het feit dat iedereen hier in het westen er zo van overtuigd is, is juist omdat die kernramp al nauwelijks in het nieuws komt en omdat er nooit verwijt naar de Japanse autoriteiten geslingerd is geweest. De ondertoon van die berichtgevingen was dezelfde: alles is onder controle. Maar Tsjernobyl daarentegen dient hier dagelijks als het beste bewijs van gebrek aan transparantie bij Russen, trouwens USSR toen. Daarenboven werden de mensen in Fukushima amper op 10 km geëvacueerd, ik vermoed niet dat de radiatie daar significant minder was.
De berichtgeving, Eva Delnat, mag inderdaad zoals u zegt nodige kritiek geven, absoluut. Maar dat moet niet ten koste gaan van de genuanceerde waarheid, want zo worden de stereotypen gecreëerd. De ondertoon van alle berichten over zowel Rusland als China heeft constant een pejoratieve bijklank. Om maar een voorbeeld te geven: als er een Tupolev neerstort, wordt er altijd bij vermeld dat het niet de eerste keer is. Maar als je de statistieken bekijkt, dan zie je dat er nog meer Boeings accidenten hebben gehad, zoiets wordt niet over Boeings gezegd. Tijdens Olympische Spelen in China, kwam plotseling Tibet ter sprake, nu heeft iedereen Tibet vergeten. Toen Sochi tijdens jaren 90 er steeds meer verloederd werd, was dat slecht, als het nu een grote bouwwerf is, is het ook slecht. Heb het gevoel dat Russen nooit goed kunnen doen. Men moet wat meer nuancering in de berichtgeving brengen, dat is mijn mening, los van dit artikel.
31/12/2011 om 20:55
Bourtjev, dictatuur - en dat valt niet te ontkennen - is steeds slecht. All the rest is silence…
07/01/2012 om 09:44
Los van de stijl van Poetin, blijft het - ook uit onafhankelijke opiniepeilingen - overduidelijk dat hij de steun geniet van de meerderheid van de Russen.
Misschien is één van de sterke kanten van Poetin dat hij inderdaad het land wil leiden. Dat zint vele Russen - een minderheid, deels gesteund en gefinancierd door oligarchen die hun fortuinen gepikt hebben in de “democratische, pre-Poetin tijden” - niet echt. Dat wordt door Poetin ook onderkend.
Straffer dan de protesten van wat welstellende Russen, zijn de protesten van de westerse pers, daarin vol gesteund door officiële kanalen, zoals de (zeer selective) Secretary of State van de USA. Dat Westerse almost-have-been grootmachten, onder meer de USA, liever wat democratische anarchie in Rusland zou zien ontwikkelen, is evident: de competitie verzwakken om er zelf beter van te worden is immers een natuurwet!
Zonder Blommaert te willen aanvallen, lijkt het me toch een mooie uitdaging als hij eens de financiering van de democratische krachten in Rusland zou onderzoeken. Zo horen we nog eens iets “nieuws” uit Rusland ipv westerse marketing.