“All quiet on the Fukushima Front”, zo leken de berichten van de Japanse overheid, de uitbater van de kerncentrale en de Japanse nucleaire industrie vorige week te suggereren. De problemen leken onder controle, de ramp viel eigenlijk nog mee.

Een aantal media namen in de loop van de week die teneur over. Opinies en artikels straalden uit: deze ramp is overroepen. Een greep uit de titels en quotes: “Japan bewijst het: kernenergie is veilig”, “Volgens het boekje. De Japanse overheid doet wat van haar verwacht wordt…” , “Die straling is nog zo erg niet”, “Het blijft verbazingwekkend hoe groot de angst voor radioactiviteit is, zeker na wat er gebeurde na vorige rampen”, “Het verschil tussen een ramp en een probleem”, “Radioactiviteit in Tokio is nu even hoog als natuurlijke radioactiviteit in Brussel”.

Maar de ontwikkelingen van de afgelopen dagen bewijzen dat de realiteit misschien wel anders is.

Een ramp? Volgens de geschiedenis wel

Als we even de geschiedenis van de kernrampen overschouwen, wordt al één en ander duidelijk. Die leert dat er bij een zeer zware nucleaire straling altijd onmiddellijk doden vallen. Het befaamde Los Alamos-onderzoeksteam, bijvoorbeeld, dat de atoombommen van Hiroshima en Nagasaki heeft gemaakt, verloor 3 wetenschappers direct na een blootstelling aan zware nucleaire stralingen.

Kysjtym, 1957, Sovjet-Unie: minimaal 200 directe doden door de straling en fall-out toen een opslagtank met radioactief afval explodeerde (volgens ooggetuigen “met vulkanische kracht, vele honderden kilometers ver zichtbaar”: deze weggemoffelde kernramp was mogelijk nog groter dan Tsjernobyl).

Tsjernobyl, 1986, Sovjet-Unie: 30 of 31 directe doden bij de hulpdiensten die de reactorkern te lijf gingen (over een hulpverlener die een hartaanval kreeg bij de ruiming van de opengespatte radioactieve stoffen wordt nog altijd getwijfeld of dat nu kwam door de straling uit de ontplofte kernreactor of niet).

Tokaimura, 1999, Japan: 2 doden toen een spontane kernsplitsing op gang kwam.

Doden zijn er dus. Directe, maar ook indirecte.

Voor de twijfelaars aan de langetermijneffecten: kijk naar de kernbommen in Japan. Geen overtrokken vergelijking. Want een losgeslagen kernreactor evolueert eigenlijk in de richting van een atoombom. Na de analyse van de ramp in Tsjernobyl blokletterde een gerenommeerde journalist en expert in kernenergie “A slow atomic bomb”.

In Hiroshima doodde de bom direct 78.000 mensen. Maar tegen het einde van het jaar waren er daar nog eens 72.000 bijgekomen. Er vielen ook slachtoffers die kilometers ver van de ontploffing woonden.

Vrij onschuldig?

Maar als we de berichten van vorige week mogen geloven zouden de stralingen en fall-out uit ontplofte kerncentrales vrij onschuldig zijn. Omdat de getroffenen niet onmiddellijk in de dagen, weken, maanden of jaren na de kernramp massaal doodvielen, en dus niet direct mogen gelinkt worden aan de kernramp?

Nochtans bewijzen de honderden tests met kernbommen in de jaren veertig tot de jaren zestig iets anders. Op de Marshalleilanden bijvoorbeeld, waar de VS tussen 1946 en 1958 bijna 70 kernbommen lieten ontploffen. Toeval dat daar jaren later opmerkelijke pieken in miskramen, genetische afwijkingen en kankers opdoken? Verontrustend toch, wanneer je weet dat de straling en fall-out van een kernbom eigenlijk bijna dezelfde zijn als die van een op hol geslagen kernreactor.

Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie en het Internationaal Atoom Energie Agentschap vielen er in de nasleep van Tsjernobyl nog eens minimaal 9.000 doden. Die twee organisaties kan je bezwaarlijk beschuldigen grote tegenstanders van atoomenergie te zijn. Toch werden vorige week ook die cijfers in vraag gesteld.

Maar in Fukushima zijn er dus tot nader order geen nucleaire doden gevallen. Is dit eigenlijk wel een echte ramp? Wel: op de inschaling van de zwaarste kernongelukken volgens het Internationaal Atoom Energrie Agentschap (IAEA) staat ze op niveau 5… van de 7. Alleen Tsjernobyl en Kysjtym zijn erger geweest. En als je de beschrijving van niveau 6 bekijkt, lijkt dit bijna een beschrijving van Fukushima. Er is een goede kans dat het ongeluk opschuift naar niveau 6.

Onder controle? Volgens de feiten niet

Maar dan toch een ramp die onder controle is? Ik vrees van niet.

De officiële statusrapporten van de uitbater van de kerncentrales en de betrokken Japanse overheden zeggen genoeg. Als je ze wat aandachtig bekijkt, blijkt dat er helemaal niets onder controle is. Niets.

Er zijn sinds 15 maart al bijna 50 rapporten gepubliceerd. En daar zijn sindsdien almaar meer parameters op rood alarm komen te staan. Ook vorige week, toen men de Fukushima-reactoren zogezegd wat beter begon te beheersen, was er geen enkele verbetering te zien. Ondanks allerhande zogenaamde positieve vorderingen.

Want wat zijn die vorderingen eigenlijk? Technici hebben stroomkabels kunnen aanleggen en het licht brandt opnieuw in de controlekamers van reactoren 1,2, 3 en 4. Maar dat is dan ook alles: elektrische koelingsmotoren aanzetten is er niet bij, omdat een mogelijke vonk in een kapotte motor of leiding (en er zijn er kapot!) opnieuw kan leiden tot een explosie.

Verder blijkt uit de statusrapporten nu al dagenlang dat de brandstofstaven in reactoren 1, 2 en 3 beschadigd zijn en dat ze geheel of gedeeltelijk blootgesteld zijn aan de lucht. Dat verklaart meteen ook de “onverwachte” uitbraken van hoge radioactieve pieken, afgelopen weekend nog. Intussen is het pijnlijk duidelijk aan het worden dat er breuken zijn in de reactorkernen zelf.

Niet bepaald geruststellend

De afgelopen dagen liep het flink mis in reactor 2. Het is nu bijna zeker dat de kernbrandstof door het reactorvat gelekt of gesmolten is. De zwaar radioactieve stoffen zijn met het koelwater zelfs door of onder de eerste beschermende betonnen wand en het reactorgebouw naar buiten gespoeld en staan nu al in elektriciteitsschachten op het bedrijfsterrein. Voor alle duidelijkheid: die schachten zijn niet bedoeld om water af te voeren. Dat water straalt een radioactiviteit uit die ruim 170.000 keer erger is dan wat een technicus in een Europese kerncentrale op jaarbasis mag incasseren. Dat water is op weg naar de zee: zandzakjes en wallen moeten aangelegd worden om te verhinderen dat het uit de schachten spoelt en de zee vlakbij de kerncentrale zwaar radioactief vervuild.

Statusrapport na statusrapport wordt trouwens ook vermeld dat de koelbaden van kernreactoren 3 en 4 met de versleten brandstofstaven op een te laag waterniveau staan en de staven mogelijk beschadigd zijn. Hoewel technici die koelbaden al dagenlang volspuiten met water, stijgt het niveau dus niet! Dat kan twee dingen betekenen: ofwel lekken die koelbaden als een zeef, ofwel staan ze zo heet dat het water massaal verdampt. En dan krijg je vorige week “plots” het bericht dat er een koelbad aan het koken is. Eigenlijk mag dat niet verwonderen: met de cijfers uit de statusrapporten zag je het zo aankomen.

Dat er intussen 17 medewerkers ernstig bestraald zijn en dat de stralingsdosissen waaronder de technici moeten werken (uit wanhoop??) opgetrokken zijn naar veiligheidsniveaus die vijf keer zwakker zijn dan in Europa, dat er drie technici met heet radioactief water werden besmet, dat er afgelopen zondag nog technici bij metingen in paniek zijn weggelopen toen ze plots wel erg extreem hoge dosissen vaststelden… dat is ook niet bepaald geruststellend.

Maar die incidenten zouden volgen sommigen door de media veel te alarmerend worden gebracht: want (directe) doden zijn er dus nog niet. En mensen die de komende maanden, jaren bezwijken aan kanker kunnen nooit met absolute 100% zekerheid gelinkt worden aan de nucleaire problemen van nu. De stress die de pers met zulke alarmberichten veroorzaakt zou mogelijk zelfs erger zijn voor de volksgezondheid dan de lange termijneffecten van de straling of radioactieve fall-out zelf.

Benieuwd wat de zwaar bestraalde technici van de Fukushima-centrale daar van denken.

Luc Pauwels

(De auteur volgt als verslaggever van de VRT-nieuwsdienst de situatie in Fukushima op de voet)

@Allen: uw beschaafd geformuleerde reactie is welkom als ze vergezeld gaat van uw voornaam, naam en een behoorlijk e-mailadres; dus geen schuilnamen; u kunt de moderator vragen om enkel uw voornaam of uw initialen te publiceren - mod