Een enorme indringende stilte wekt me. Het is aardedonker buiten. De auto staat scheef aan de kant van de weg geparkeerd. Regen tikt op de autoruit. Buiten is er het grote niets. Behalve woestijn

Het moet vier uur ’s ochtends zijn, misschien al vijf. Ik wek ruw de chauffeur, zet me achter het stuur en begin zelf verder te rijden. Traag eerst, want de ruitenwisser doet het nauwelijks en de lichten reiken maar tien meter ver. Verderop in het duister gaapt ergens de Libische grens. Nog drie uur voor de eerste deadline, het radio ochtendnieuws van zondag. De oorlog slaapt tenslotte ook niet.

Angst

Benghazi is onwaarschijnlijk bang geweest. Niemand geeft het toe, maar je voelt het, je ruikt het. De stad bekomt nog van de schok als wij er toekomen. De dag voordien hebben Franse Mirages Benghazi ontzet. De festivalsfeer van drie weken geleden is verdampt. Winkeltjes zijn toe, de checkpointes onderweg naar hier een stuk ernstiger. De stad houdt zijn adem nog in. Aan het gerechtsgebouw in Benghazi, zowat het officieuze zenuwcentrum van de rebellen, is er heel wat minder volk dan drie weken geleden. De festivaltentjes er omheen waar gezinnen ronddrentelden, mannen discussieerden en de eerste edities van heropgerichte kranten bij thee gelezen werden zijn nu verlaten.

Pas de laatste dag, tijdens een begrafenis, zal een oude man mijn geluidstechnicus Kris aanspreken en met iele stem, fluisterend en wenend als een kind, vertellen hoe bang hij wel is geweest. ‘We zijn aan de dood ontsnapt, aan een gruwelijk bloedbad. Khaddafi zou alle jongens en mannen in Benghazi genadeloos uitgeroeid hebben. Dank u meneer Sarkozy’. Ik krijg het vaak te horen: de oprechte dankbaarheid voor de internationale militaire steun. Aan het gerechtsgebouw wordt een gigantische Franse banier ontrold. Benghazi is voor een tweede keer bevrijdt, zeggen ze hier.

Volle ziekenhuizen

De koorts van een oorlog wordt het best gemeten in ziekenhuizen en mortuaria. Samen met tv-collega Rudi Vranckx trek ik naar het Jallaa ziekenhuis. Het is één van de drie ziekenhuizen in Benghazi, maar het heeft de best functionerende spoedafdeling. ‘Hoe zou een verbrijzelde arm aanvoelen?’ denk ik terwijl een dokter zich in de spoedafdeling boven röntgenfoto’s buigt waarop versplinterd bot te zien is. Er sijpelt bloed van het bed waarop de zwaargewonde rebel in ligt. De Filippijnse verpleegster die me rondleidt ziet me naar de foto’s kijken. ‘Amputatie. Hoogstwaarschijnlijk. De dokter bekijkt het nog, maar het ziet er veel te slecht uit’. Op een minzame, en tegelijk wrede manier, zeggen verpleegsters vaak al wat dokters nog niet uitspreken durven. In dit kwartier alleen al hebben ze de voorbije dagen vijftig patiënten behandeld.

Een bed verder ligt een jongentje van vijf te woelen van de pijn. Zijn dunne armpjes zijn vastgebonden aan het bed. Hij kreeg een kogel in de zijkant van zijn borst. Zijn ogen sperren zich nu eens open, en draaien dan weer weg. Hij kermt. De verpleegster naast me geeft hem wat water met een grote plastieken spuit, zoals je ook pasgeboren diertjes water geeft. De kleuter heeft, net als zijn moeder die in een andere hoek van het kwartier ligt, nog geluk gehad. Zijn vader, haar man, kwam om bij de gevechten. Wanneer ik de spoedafdeling verlaat worden twee nieuwe patiënten binnengeraced. Ik betrap er mezelf op dat ik controleer of mijn geluidsman toch ook zeker de klank opneemt van de piepende wieltjes over de koude stenen vloer.

Doden

Op weg naar het mortuarium krijgen we mondmaskers om. Omdat het er donker is moeten mijn ogen wennen aan het duister. Wat er dan te zien is, is niet mooi. Het lelijke gezicht van de oorlog. Er ligt, onder meer, een bleke jongeman op een brancard op de grond. Er rond staan wenende mannen. Aan zijn kledij, onder meer met felrood T-shirt en groene Arafat sjaal, zie ik dat het om een strijder, een rebel, gaat. Ik zet de microfoon op en beschrijf, vat samen. Wat later zal ik dat overdoen nadat ik merk dat de rebel helemaal geen helrood T-shirt draagt, maar een wit dat rood van het bloed is.

Dan tonen de dokters dingen waarvan ik niet direct weet of ik ze wel wil beschrijven. Ook luisteraars moet je soms beschermen voor al te rauwe gruwel. Een groezelig deken gaat open. Er ligt een afgerukt been. In andere dekens steken nog stukken mens, ledematen, een kapotte schedel, een romp waar de ruggengraat ver uitsteekt. Beelden die je ziet kunnen, helaas, niet ont-zien worden. Ik kijk naar Kris, mijn geluidsman, om te zien hoe hij reageert en besluit dat ik straks, maar ook morgen moet blijven polsen of hij ok is.

De dokters versagen niet. Vrieskoffers openen en sluiten zich even koud als efficiënt. Bodybags worden op eenvoudig verzoek open- en toegeritst. Tot er buiten salvo’s schoten klinken. Op zich niets ongewoon in Benghazi. Maar personeel van het ziekenhuis komt met angstige ogen beschutting zoeken in het gebouwtje. Er is geharrewar. Er wordt geroepen. Nog schoten. We moeten elders beschutting zoeken en lopen naar buiten, het veel te felle zonlicht in. Opnieuw geroep. Mannen lopen naar ons toe, weg van de ingang van het ziekenhuis waar blijkbaar een clan staat met een gewonde. Ze willen geen buitenlanders in het ziekenhuis en maken misbaar. Er is even paniek. Weer schoten. We worden snel naar een zijuitgang van het ziekenhuis geleid en staan voor we het goed beseffen in een zijsteegje, wat bedremmeld, met niet meer dan trieste verhalen en gruwelijk beelden.

’s Avonds kijk ik van op de dertiende verdieping van op mijn hotelkamer naar de televisie. Ik zap snel tussen Al Jazeera, CNN en het zwaar gestoorde BBC. Een studioanker staat voor een groot interactief scherm en goochelt met kaarten. De klank valt weg, waardoor ik alleen de stad buiten hoor, maar ik kijk toch maar verder. Het mannetje op de televisie schuift nu kleine vliegtuigjes van noord naar zuid op het scherm. Er verschijnen icoontjes van duikboten en raketten. Het ziet er zo schrikwekkend goed uit op het scherm. Zo proper ook. De namen van Libische steden lichten op nu, soms verschijnt er een bliksempje bij: Ajdabija, Misrata, Tripoli, Benghazi. Mijn laptop is intussen opgestart en ik begin aan de montage van het bezoek aan het ziekenhuis daarnet. Ik hoor de kleuter opnieuw aan het bed rukken, het monotone klappen van de vrieskoffers die open en toe gaan en de mannen die wenen, en erger me plots mateloos aan het lippende mannetje op de televisie voor zijn videoscherm. ‘s Nacht is er opnieuw afweergeschut te horen rondom de stad. Ik slaap slecht die nacht.

Het front

File op de Highway to Death, de 150 kilometer lange weg van Benghazi naar Ajdabija, waar het front is. Journalisten houden van dit soort geïmproviseerde namen, mensen die er langs wonen al wat minder. File dus door oorlogstoeristen. En waarom ook niet eigenlijk? Voor de tweede dag op rij is het rustig in Benghazi. Af en toe zou er nog wel geschoten worden in de straten en Brussel is ongerust omdat er drie AFP collega’s zijn verdwenen in Benghazi, maar evengoed zie je vrouwen gewapend met plastiek zakken met groenten en kinderen aan de hand door de stad wandelen. In dit soort omgeving worden geruchten snel halve waarheden, en halve waarheden voor waar aangenomen. The Highway to Death dus. We passeren een door de Franse Mirages gebombardeerde tank. De tankkoepel is eraf geslagen door de grote impact. Rondom staan tientallen auto’s geparkeerd. Gezinnen komen een kijkje nemen. Kinderen worden op de restanten gehesen. Er worden foto’s en filmpjes geschoten. De tank staat letterlijk op een anderhalve kilometer van de stad. Het volgende uur zullen we tientallen tanks en stukken artillerie passeren die gebombardeerd zijn. De oorlogstoeristen haken af. Af en toe kruisen we ambulances. Samen met ons rijden nu nog bijna alleen pick-ups mee. Soms zijn ze beladen met proviand, dan weer is er artillerie bovenaan vastgelast of zitten er, het is een cliché, ik weet het, maar het is zo, juichende jongeren op, zwaaiend met Kalashnikovs.

Ongeregeld

De grens tussen ‘relatief veilig’ gebied en de frontzone is een rommelige checkpoint in de woestijn. Kilometers verderop wordt zwaar gevochten. Er staan een paar gebouwtjes aan de kant waar het gonst van de bedrijvigheid. Auto’s vanuit Ajdabija komen aangereden met vermoeide strijders. Anderen rijden dan weer naar het front. Rechts aan de horizon zijn zwarte rookpluimen te zien. Een olieraffinaderij zou in brand gestoken zijn. Op onze toeristische wegenkaart van Libië staat hier geen raffinaderijsymbooltje. De sfeer is gespannen. Ik maak me kwaad tegen mijn tolk. Al voor de tweede keer is hij me kwijt geraakt wanneer ik wegren naar toekomende auto’s met strijders. Ik roep tegen hem dat het enige wat hij nu moet doen is naast mij blijven, wat er ook gebeurd, én vertalen. De verhalen van de terugkerende strijders zijn inconsistent. “Er wordt gevochten aan de Oostelijke poort nu”, dan weer “We zijn de stad aan het omsingelen”. Eerst verbaas ik me nog, maar al gauw word ik moedeloos van het zooitje ongeregeld. En dat is geen waarde oordeel. De rebellen die hier naar het front trekken hebben geen plan, geen kaart, kaduke wapens en zijn nauwelijks getraind. Aan de andere kant staan goed uitgeruste, en vooral veel zwaarder bewapende en georganiseerde eenheden van Khaddafi.

Een granaat slaat in verderop in de woestijn. De spanning neemt toe, motoren van auto’s slaan aan en Rudi rent naar onze chauffeur en bezweert hem rustig te blijven en niet zonder ons te vertrekken. De inslag is ruim voor de checkpoint. Dan klinkt een tweede ontploffing. Veel te dichtbij. Rook stijgt op naast het gebouwtje twintig meter verderop. Mensen rennen nu naar de auto’s. Maar aan de rand van het dak van het gebouwtje staan een paar jonge rebellen geamuseerd toe te kijken. Ze zijn helemaal niet in paniek, ondanks de rook aan hun voeten. Ook de rebellen die bij het gebouwtje aan de slag zijn werken gewoon door. Het doet ons vermoedden dat de jongeren een granaat, of een staaf TNT hebben gegooid voor de grap. Oorlogshumor. Wij blijven nog even. Maar niet langer dan nodig.

Ik houd helemaal niet van vreugdeschoten. Ik ben banger van te enthousiaste ongetrainde burgers met een machinegeweer dan van mogelijke sluipschutters. Burgers controleren hun wapen vaak slecht en het zou niet de eerste keer zijn dat er omstanders omkomen bij happy shootings. Maar in oorlogsgebied kan je er bij een begrafenis niet om heen. Het kerkhof van Benghazi is een lelijk stuk land aan de rand van de stad geprangd tegen een fabriek. Vanmorgen worden er drie mannen en een kind begraven. Het gaat vooruit. Weinig palaver, geen speeches. Wel wordt er dus geschoten in de lucht, geschreeuwd, geroepen en gehuild. Veel gehuild. Ik doe interviews tussenin. ‘Is het wel de moeite allemaal? Die ongetrainde jongeren? Moet je, kan je zo’n oorlog wel voeren, laat staan winnen?’ De wenende broer van een dode rebel die wordt begraven vertelt me dat Khaddafi geen Moslim is, en dat hij hoopt dat zijn zonen mogen omkomen. Allah wordt aangeroepen, minutenlang. “We hebben geen keuze. Begrijp je dat?” zegt een oude man. “Dit is onze enige en meteen laatste kans”. Cement en rode aarde gaan over de kisten en de mannen druipen langzaam af. Ik blijf nog even rondhangen. Op terugweg naar de auto delven een paar tieners, keurig in het pakje van de lokale scoutbeweging, verse graven.

Jens Franssen

(De auteur is journalist van de buitenland redactie van de VRT)

@Allen: reageren op dit bericht impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums, lees ze dus - mod