Onlangs liet Vitaya ons nog eens snoepen van Nicole Kidman, alias Suzanne, in To Die For, een heerlijke zwarte komedie van Gus Van Sant. Suzanne, opkomend tv-sterretje, is daarin van mening dat een gaaf gezicht, zonder vlekjes en pukkeltjes, van doorslaggevend belang kan zijn in een carrière. En dan komt die onvergetelijke one-liner van haar: “I believe that Mr. Gorbatsjov would still be in power today if he had that big purple thing taken off his forehead”.

Vijfentwintig jaar geleden verscheen Gorbatsjov op het wereldtoneel, hij kwam op de stoel te zitten van partijsecretaris van de KPSU (Communistische Partij van de Sovjet-Unie), de machtigste man van dat gigantische Sovjetrijk. Een wat raadselachtige figuur, met wijnvlek op z’n voorhoofd, inderdaad. Die heeft hij nog steeds, en enigszins raadselachtig vind ik hem ook nog altijd.

“Wie te laat komt, wordt door het leven zelf bestraft”

Ik heb hem twee keer kort na elkaar in levende lijve gezien, vanuit de verte, dat wel.
De eerste keer was op de landingsbaan van Berlin-Schönefeldt. We stonden met een rijtje cameramensen op een platformpje om, de een na de ander, de hoge gasten uit de communistische broederlanden te zien aankomen op de vooravond van de 40ste verjaardag van de DDR. Zwarte limousines brachten ze naar hun hotels. De meeste van die partijchefs zouden een jaar later ofwel afgetreden, ofwel, zoals Ceaucescu, geëxecuteerd zijn.

Twee dagen later zag ik Gorbatsjov terug, hoog op het podium van de eregasten aan de Karl Marx-Allee vanwaar hij, geflankeerd door de Oost-Duitse partijchef Honecker, naar een kitscherige optocht stond te kijken van de DDR-jeugd. Ik herinner me nog hoe hij enthousiast werd toegejuicht: “Gorbi! Gorbi!”.

Vervelend voor Honecker, want de dag daarvoor had Gorbatsjov zijn gastheer nog openlijk geschoffeerd. Tegen journalisten (daar was ik dan weer niet bij, jammer) zei hij dat “wie te laat komt, door het leven zelf wordt bestraft”. En dat was duidelijk bedoeld voor de oude mannen van het Oost-Berlijnse politbureau die hem weigerden te volgen in zijn hervormingspolitiek.

Communistische gerontocraten

Een onwezenlijk sfeertje heerste er die dagen in Berlijn, een soort “drôle de révolution”. Er hing iets in de lucht, iets ontvlambaars, maar wanneer zou het ontploffen? De Muur stond nog recht, zich van geen kwaad bewust, zoals gebouwen die niet bevroeden dat ze een dag later door een aardbeving getroffen zullen worden. In de beschutting van kerken en dominees kwam ’s avonds de oppositie bij elkaar, een allegaartje van vredes- en mensenrechtenactivisten. De discussies werden met de dag politieker, de eisen almaar gedurfder (Reisefreiheit!), en je zag ook steeds vaker van die kerels die, juist omdat ze zo onopvallend mogelijk probeerden te zijn, des te meer opvielen: de stille jongens van de Stasi.

Die van Leipzig liepen toen voorop, daar was de revolutie al echt begonnen. En daar had Gorbatsjov ook echt laten zien uit ander hout te zijn gesneden dan de communistische gerontocraten die hem in de Sovjet-Unie waren voorafgegaan en die in Oost-Duitsland nog steeds aan de macht waren. Elke maandag trokken na het Friedensgebet in de Nicolaïkerk eerst duizenden, dan tienduizenden de straat op. Elkaar zo hard mogelijk moed insprekend,want het kon toen best wel tot bloedvergieten zijn gekomen.

Iedereen had een paar maanden eerder op televisie gezien hoe het er in Peking op het Tiananmenplein aan toe was gegaan, met knuppels en revolvers. Ook in Leipzig werden de stormtroepen paraat gehouden in hun kazernes. Vermoedelijk heeft Gorbatsjov met zijn nieuwe non-interventiepolitiek de doorslag gegeven in de beslissing om ze uiteindelijk binnen te houden. De revolutie van Leipzig bleek van fluweel te zijn. (Of toch bijna, want er zijn wel degelijk rake klappen uitgedeeld.) Het Leipziger Modell zou een maand later gevolgd worden door Berlijn, en nog wat later door Praag.

Veel aan Gorbatsjov te danken

In Berlijn mocht ik erbij zijn. Wie er al wat jaartjes journalistiek veldwerk heeft opzitten kent dat gevoel van I was there. Ik kwam weliswaar anderhalve dag te laat aan, dus pas op 11 november ’89, het gevolg van een discussie die toen erg in zwang was: het tv-journaal heeft er al een verslaggever (Geert Van Istendael!), waarom zou Panorama dan nog iemand sturen? Nou ja, petite histoire. Ik was met mijn cameraploeg net op tijd om de opening mee te maken van de Berlijnse Muur aan de Potsdamer Platz. Van de zinderende chaos van 9 november was niet veel meer over. Een heuse plechtigheid was het nu, met vriendelijke West- en Oost-Duitse politie die een seintje gaven aan de mensen dat ze zich door het nieuwe gat naar de andere kant mochten begeven.

Aan die andere kant waar wij hadden postgevat (die zich in de jaren vijftig graag het ‘andere’ – versta betere - Duitsland noemde), trok een burgermannetje onze aandacht door hard te schreeuwen. Hij had een mopsneus, droeg een komisch hoedje en had een speldje van Gorbatsjov op de revers van zijn jas.

Hij bazuinde uit hoe veel ze aan de Sovjetleider te danken hadden, dat het met Brezjnev wel anders zou hebben uitgepakt, want die zou er “mit dem Knüppel” op geslagen hebben. Een rij of twee achter hem stond een vrouw te roepen dat we vooral die van Leipzig niet mochten vergeten. En hoewel ik op dat moment niet overliep van sympathie voor die twee Oost-Berlijners (die er veertig jaar dictatuur hadden opzitten), zou het wel eens kunnen dat hun kreten van toen de historische toets doorstaan.

Die van Leipzig hádden de lont aan het vuur gestoken en Gorbatsjov hád geweigerd de knuppel boven te halen.

Glasnost en perestrojka

En toch was het hoogtepunt van Gorbatsjovs populariteit bij ons toen al voorbij. Want ook hier te lande werden badges met de kop van Gorbatsjov gedragen, niet door de jongens en meisjes van de PvdA natuurlijk, maar wel – met eigen ogen gezien – op de revers van liberale en christen-democratische studenten.

Op de golven van glasnost en perestrojka had de man veel sympathie geoogst. Ramen en deuren zouden worden opengegooid in de Sovjetunie. Gorbatsjov gaf het voorbeeld: hij bezocht af en toe een fabriek en liet zich zelfs door de arbeiders gezeggen wat er fout ging. Maar het was toch vooral voor de camera bedoeld, veel verder ging dat niet. Van dat andere Russische woord dat even moeiteloos in Van Dale terechtkwam, perestrojka, kwam nog veel minder thuis.

Wat een geordende hervorming van het economische en bestuursapparaat in de Sovjet-Unie had moeten worden, met decentralisatie hoog in het vaandel, luidde de overhaaste ineenstorting van het systeem in. Gorbatsjov had de centrifugale krachten in het Rijk danig onderschat, het viel als een kaartenhuisje in elkaar. Wat een grap van de geschiedenis: Gorbatsjov wilde het zieltogende Rijk redden door het te moderniseren, maar als een ongewilde tovenaarsleerling riep hij het einde van het Rijk over zich af. Pure opera toch?

De helden van toen, de Gorbatsjovs en Walesa’s, hielden onlangs reünie in Berlijn. De twintigste verjaardag van de Val van de Muur moest worden herdacht. Maar de oude mannen konden niet meer echt schitteren, hun verplichte nummertjes speelden zich dan nog af onder bakken regen en reuzengrote paraplu’s. Wie is Gorbi nog voor de jongeren van twintig, vijfentwintig? Kennen ze hem nog? Is dat niet die man die ’n beetje potsierlijk met een tas van Vuitton in een dure auto zat?

William Van Laeken presenteert Panorama op zondagavond bij Canvas.

@Allen: uw beschaafd geformuleerde reactie is welkom als ze vergezeld gaat van uw voornaam, naam en een behoorlijk e-mailadres; dus geen schuilnamen; u kunt aan de moderator vragen om enkel uw voornaam of intialen te vermelden; lees de regels voor deelname aan de discussie - mod